REELSTRATEJÝ - Kurtuluþ Karadeniz

Kuantum fiziði atomik ve atom altý ölçekteki parçacýklarýn durum, hareket ve enerji deðiþimlerini inceleyen fizik sahasýdýr. Kuantum fiziði bir ‘kuantalar-miktarlar’ fiziðidir. Bu noktada “hayatta miktarý olamayan bir þey yokken niçin bu fiziðe ‘miktar nazariyesi’ denmektedir” sorusu akla gelebilir. Bu teoride bahsedilen miktarlar ‘sürekli’ deðil ‘kesikli’ miktarlardýr. Örneðin bir kuantum marketinden 1 kg, 2 kg veya 3 kg þeker alabilirsiniz, fakat 1.5 kg veya 2.2 kg gibi aðýrlýklarda þeker satýlmaz. Bu markette her 1 kg þeker bir ‘kuanta-paket’dir ve alýþveriþte ‘peþin’ ödeme usulü geçerlidir. Diyelim ki 1 kg þekerin fiyatý 1 milyon olsun, siz 1 milyonu tamamlayana kadar þeker satýn alamazsýnýz. Mesela 500bin liranýz varsa yarým kilo þekeri alýp gitme ihtimaliniz yoktur. Bu markette her 1 kg þeker bir ‘kuanta-paket’dir ve alýþveriþ bu paketlerin tamsayý katlarýyla yapýlýr.
Kuantum fiziðinin tarihini Max Planck’in ‘siyah cisim’ deneyinden baþlatabiliriz. Bu tarihe kadar ýþýðýn yayýlýmý konusunda bilim adamlarýndan bazýlarý parçacýk modelini benimserken, bazýlarý da dalga modelini kabul ediyordu. Dalga modeli tarafýndan açýklanamayan bazý fenomenler parçacýk modeli tarafýndan açýklanýrken, parçacýk modeli ile açýklanamayan bazý fenomenler de dalga modeli ile açýklanabiliyordu. 1900’de Max Planck yaptýðý deneyde ýsýtýlan demir çubuktan yayýlan enerjinin sürekli olmadýðýný, kesintili enerji paketleri þeklinde yayýldýðýný gözlemledi. Ýlerleyen yýllarda yapýlan baþka deneylerle ýþýðýn hem parçacýk hem de dalga özelliðine sahip olduðu görüldü.
1924 yýlýna gelindiðinde ‘de Broglie’, ýþýkta olduðu gibi, elektronlarýn da atomun çevresinde dalgalar þeklinde hareket ettiðini öne sürdü. Bu, sadece fotonlarýn deðil, hareket eden her ‘parçacýðýn’ ayný zamanda dalga olarak düþünülebileceðini söylüyordu. De Broglie’ün yazdýðý denkleme göre büyük-küçük her cismin kütlesine ve hýzýna baðlý olarak dalgaboyu hesaplanabilir. Günlük yaþamdaki cisimler düþük hýzlý ve büyük kütleli olduðu için ‘dalga boylarý’ çok küçüktür, dolayýsýyla dalga hareketi göstermezler. Dalga ve parçacýk özellik kumaþýn iki ayrý yüzü gibidir.
De Broglie’den sonra Schrödinger, atom çekirdeði etrafýndaki yörüngelerde dalgalar halinde hareket eden elektronlarýn ‘dalga denklemlerini’ yazdý. Belirli bir aralýkta hareket eden bir elektronun dalga denkleminin karesi ‘ihtimaliyet yoðunluðunu’ veriyordu. Teoriye göre bir elektronun atom çekirdeði etrafýndaki yörüngelerde ‘tam olarak nerede olduðu’ deðil, ‘nerelerde hangi ihtimaliyet ile olabileceði’ cevaplanabilir. Ayný zamanda kuantum fiziðinde ‘sýfýr ihtimaliyet yoktur’, ‘ihtimaliyet yoðunluðu’ grafiðinde yatay eksen boyunca ne kadar gidilirse gidilsin, ihtimaliyet azalsa da asla sýfýr olmaz.
Ayný yýllarda Heisenberg ‘Belirsizlik Prensibi’ni ortaya attý. Buna göre, elektron dalga hareketi yaptýðýnda parçacýk özelliði kaybolur, parçacýk gibi hareket ederse de dalga özelliði gözden kaçar. Dalga ve parçacýk davranýþlardan her ikisi de ayný anda gözlemlenemez, belirli bir zamanda bu davranýþlardan sadece biri görülebilir.
Bir elektronun yerini belirlemek istersek (parçacýk özelliði ile alakalý) onun momentumunu (dalga özelliði ile alakalý) o kadar çok bozarýz ki, yerini öðrensek de momentumu, bir anlamda hýzý bize gizli kalýr. Ayný þekilde momentumunu tam olarak ölçtüðümüz zaman da parçacýðýn konumunu kaybetmiþizdir.
Danah Zohar, Kuantum Benlik isimli kitabýnda þu konuyla ilgili þu örneklemeyi yapýyor:
“Elektron muammasýný çözme iþlemi biraz ilk psikiyatrik görüþmenin dinamiðine benzer. Ýdeal olarak bir psikiyatrist hastasýyla ilk görüþmesinde hem onun geçmiþiyle ilgili gerçekleri öðrenmek, hem de onunla hoþ bir iletiþim kurmak isteyecektir. Fakat ortada bir sorun vardýr; eðer psikiyatrist hastasýna geçmiþiyle ilgili sorular sorarsa bunlarýn yanýtlarýný alýr, bu arada hasta o andaki kendi olma durumunda deðildir ve geçmiþine gömülür gider. Diðer taraftan eðer psikiyatrist daha yaratýcý ve alýcý bir dinlenme uðruna bu sorularý sormayý býrakýrsa hastanýn o anki durumunu iyice kavrarken geçmiþi hakkýnda çok az bilgi edinebilmiþ olacaktýr. Bu iki unsur birbirlerini dýþlasa da hastanýn durumuyla ilgili portreyi eksiksiz çizebilmek için ikisine de gereksinim vardýr.”
Belirsizlikler, ihtimaller ve sýçramalar üzerine kurulu bu teoriden baþlangýçta katkýsý olmasýna raðmen sonradan teorinin karþýsýnda yer alana Einstein ‘belirsizlik prensibi’ni “doðada aslýnda belirsizlik yoktur, belirsizlik bizim bilgi ve teknik eksikliðimizden kaynaklanmaktadýr” diye yorumlarken, Bohr ve arkadaþlarý “gerçeðin nihaî tabiatýnýn kelimelerle ifade edilebilmenin ötesinde olduðu” görüþüne benzer yorumlarýn yanýnda yer alýr.
Aslýnda Einstein’ýn sözünü ettiði belirsizlik deðil, ‘hesaplanamazlýk’týr ve Newton ile Laplace gibi bilim adamlarýnýn ‘formüllerle geleceði öngörebileceðimiz yönündeki katý determinizmlerini yýkan Kaos Teorisi’nin getirdiði bir tanýmdýr. Kuantum fiziðinin içerdiði belirsizlik ise Bohr’un vazettiði veçhiledir. Çünkü kendisi hakkýnda hiçbir þekilde bilgi edinemediðimiz bir alan için ‘aslýnda orada bir þeyler var ama biz göremiyoruz’ demenin hiçbir fizikî ve fikrî temeli yoktur.
Yaratýcýnýn mükemmel olduðu görüþünden hareketle kainatýn ancak týkýr týkýr iþleyen bir saat gibi kusursuz (?) yaratýlmýþ olabileceði düþüncesi ortaçað Hristiyan dünyasýndaki hakim görüþtü. Bir hakikatten yola çýkarak ‘normatif þuur hatasý’ ile yanlýþ bir neticeye varan bu görüþe göre tabiat her türlü belirsizlik, ihtimaliyet ve tesadüfîlikten uzaktýr; “yaratýcý acizmidir ki yarattýðý evrende belirsizlik, ihtimaliyet ve tesadüfîlik bulunsun” diye sorar.
Ayný düþünceden hareketle Einstein Bohr’a “Tanrý evrenle zar atmaz” demiþtir. Bohr’un cevabý ise harika:
“Albert, Tanrý’ya ne yapmasý gerektiðini söyleme!”
ÝBDA külliyatýnda varlýk ve oluþ bahsi þöyle geçer:
“Eþya ve hadiselerin çokluðunda bütün kainat, bir ânda var görünür, sonra yine ayný ân içinde yok olur. Varlýkla yokluk arasýnda öyle müthiþ bir hýz vardýr ki, bu hýzýn sürekli inkýlâplarý bize her þeyi var gösterir ve aradaki yokluk hissedilmez; zira her ân, yokluðun peþini varlýk ve varlýðýn peþini de yokluk takip edince, uzun bir müddet her þeyde varlýk devamlý sanýlýr... Her ân ve lâhzada varlýk ve yokluktan biri gelip biri gittiði için, ne gelenin geldiði ve ne de gidenin gittiði anlaþýlýr.”
Ýþte bu yaradýlýþ ve yok oluþ ‘tabiat ve fizik teorilerine göre’ gerçekleþiyor demek büyük hata olur. Determinizm (sebep-sonuç iliþkileri) aklýn hadiselerin seyrinden çýkardýðý formdur ve çoðu zaman ‘Allah’ýn adetine-adetullah’a’ dýþyüzden uygun geldiði için sebep-netice iliþkisi bize bir zorunluluk gibi gelir. Halbuki hakikatte böyle bir zorunluluk yoktur ve bu sadece insan aklýnýn algýsýndan ibarettir.
Dün Newton fiziði iken, bugün için kuantum fiziði, insanoðlunun Yaratýcý’nýn yaratma faaliyetini anlama çabasýndan öte bir þey deðildir. Tüm bilimsel modeller ‘Mutlak’ olana ‘insanî’ bir bakýþtýr ve bilim asla son sözü söyleyemeyecektir. Aslolan ‘metafizikî olan tabiattýr’ ve iþte bu metafizik bütünlüðün kendi dilimize eksik-gedik tercüme edebildiðimiz kýsmýna ‘fizik’ diyoruz. Açmak istediðimiz aslýnda ÝBDA Mimarý’nýn þu sözü:
“Fiziki kanunlar tabiatla deðil, bizim tabiatla olan iliþkilerimizle alakalýdýr. Tabiat metafizikîdir.” (s.70)
Kuantum fiziðinde, eski Newton fiziðinin tam tersine, gözlemci ve gözlenen arasýnda ‘organik’ bir bað vardýr. Örneðin bir elektron, onu nasýl görmek isterseniz size öyle görünür. Bir elektron huzmesi çift yarýklý bir levhanýn üzerine gönderilirse elektronlar su dalgalarý gibi iki yarýktan da geçerek giriþim yaparlar. Eðer levhaya hangi elektron hangi yarýktan geçiyor diye merak edip birer parçacýk dedektörü yerleþtirirseniz, bu sefer elektronlar parçacýk gibi davranarak yarýklarýn bir tanesinden geçip giderler. Kuantum dünyasýnda deneyin sonucu kullandýðýmýz ölçüm aletinin dilindendir. Yani bir ‘makine/alet bilmecesi’ ile karþý karþýyayýz.
Ýnsanoðlu “varlýðý anlamak için yapma varlýklara” ihtiyaç halinde ve bu çabayý ‘teknoloji’ ismi altýnda sürdürüyor (Tekhnetos (Yun.): Yapay, sunî). Bu noktada Mirzabeyoðlu insan-tabiat iliþkisini “tabiat ve araç-gereç iliþkisi” ve “insan ve araç-gereç iliþkisi” olmak üzere iki ara baþlýkta inceliyor.
Elektronun ‘batýnýnda’ ayný anda bulunan dalga ve parçacýk özelliklerinden birisi kullandýðýmýz alete göre ‘zahir’ olur. Klasik fizikte nasýl ‘parçalarýn’ konum, hýz ve ivme denklemleri varsa, kuantum fiziðinde de ‘dalgalarýn’ hareketlerine dair bilgileri içeren ‘dalga fonksiyonlarý’ vardýr. Dalga fonksiyonunun karesi ihtimaliyeti verir ve farklý ihtimallerden birinin gerçekleþmesine ‘dalga fonksiyonunun çöküþü’ denir. Elektronun önüne parçacýk dedektörü koyarsanýz dalga fonksiyonu çöker ve elektron parçacýk davranýþý sergiler. Ayný þekilde eðer dalga dedektörü koyarsanýz dalga fonksiyonu çöker ve elektron dalga hareketi yapar. Elektronun ‘dalga fonksiyonu’ ile ‘dalga hareketi’ karýþtýrýlmamalýdýr. Dalga fonksiyonunun keyfiyeti “Önce söz vardý” hikmetinde geçen kainatýn yaratýlýþýndan önceki ‘söz’ ile analoji kurularak anlaþýlabilir.
Ýnsan ölçüm yaptýðý sistemlerin dalga fonksiyonunu çökertir:
“… Nick Herbert, bazen, arkasýný döndüðünde dünyanýn her zaman “kökeni belirsiz ve amaçsýzca akýp duran bir kuantum çorbasý” olduðu duygusuna kapýldýðýný söylemiþtir. Ama ne zaman yüzünü çevirecek olsa, dünya yeniden her zamanki gerçekliðine dönüþüyordu. Herbert, bu durumun bizi âdeta, dokunduðu her þeyi altuna dönüþtürdüðü için hiçbir insan eline dokunamayan efsanevi Kral Midas’a benzettiðini düþünüyor. “Ýnsanoðlu da ayný þekilde, Kuantum gerçekliðinin dokusunu asla tecrübe edemez, çünkü dokunduðumuz her þey maddeye dönüþüyor.demiþtir.” (s.50)
Dokunamadýðýmýz kuantum gerçekliðinin dokusu, yukarýda bahsettiðimiz dalga fonksiyonuna tekabül etmektedir. Tedaisi Necip Fazýl’ýn ‘Madde ve Ruh’ baþlýklý þu mýsralarý:
“Ne varsa nakýþ nakýþ, tabiatta, maddede,
Gözlerimdeki nurun aksi, beyaz perdede...”
Bu konuda “her þey gerçekleþmeden önce mümkün olma özelliðiyle vardýr” hikmeti ‘dalga fonksiyonunun çöküþü’ bahsiyle düþünülebilir. Dalga fonksiyonu ‘mümkün’lerin varlýk zeminidir. De Broglie’nin güzel bir sözü var:
“Geçmiþ parçacýktýr, gelecek ise dalga...”
Bu minvâlde, dalga fonksiyonunu çökerten insan ve onun þuuru ise ‘biz ona bakmadýkça’ orada bir dünya var mýdýr? Schrödinger’in kedisi diye bilinen kurgusal deneyde bu soruya cevap aranmaktadýr. Schrödinger’in kedisi, bizim onu göremeyeceðimiz ýþýk geçirmeyen bir kutunun içinde yaþar. Ayný kutunun içinde radyoaktif bir maddenin geliþigüzel bozunmasýyla çalýþan bir düzenek vardýr. Bozunan parçacýk %50 ihtimalle bir mekanizmayý çalýþtýrýr ve bu mekanizma kediye yiyecek verir; %50 ihtimalle de baþka bir mekanizmayý çalýþtýrýr ve kedi bu sefer zehirlenerek ölür. Biz ona bakmadýkça dalga fonksiyonu çökmez ve bütün ihtimaller –tabiri caizse- kutunun içinde dalgalanýr. Yani kedi ne ölü, ne de diridir. Bu, elektronun veya fotonun (ýþýk parçacýðý) biz onu gözlemleyemediðimiz sürece dalga ve parçacýk özelliklerinin her ikisine birden sahip olmasýna benzer. Ne zaman ki kutuyu açýp bakarýz, iþte o zaman ‘gözlemimiz’ dalga fonksiyonunu çökertir ve kedinin ‘ölü’ veya ‘diri’ özelliklerinden birini görürüz. Bir anlamda kediyi ‘öldüren’ veya ‘yaþatan’ bizim gözlemimiz, þuurumuzdur.
Kuantum Alan Teoremi
1927’ye gelindiðinde Dirac, o güne kadarki bulgularla Einstein’ýn Ýzafiyet Teorisi’ni birleþtirerek kuantum teorisindeki birçok eksikliði de kapatmýþ oldu. Dirac, hesaplamalarýna dayanarak her parçacýðýn bir ‘anti-karþý’ parçacýðý olduðunu ileri sürdü ve sonraki yýllarda yapýlan deneyler bunu doðrulardý. Örneðin elektron ve anti-elektron (pozitron) çarpýþtýrýldýðýnda kütleler enerjiye dönüþüp çevreye Gama ýþýný olarak yayýlýr.
Sonraki yýllarda ‘yüksek enerji fiziði’ gibi bazý sahalara kuantum fiziðinin uyarlanmasý söz konusu oldu. ‘Kuantum Alan Teoremi’ diye bilinen bu teoremde, standart kuantum teoreminde olduðu gibi parçacýklara katý maddeler gözüyle bakýlmak yerine, onlarýn temel bir ‘alanýn’ uyarýmlarý olduðu düþüncesi vardýr. Teoriye göre tüm varlýk bir ‘enerji havuzu’nun dalgalanmasýndan ibarettir. ‘Kim Korkar Schrödinger’in Kedisinden’ isimli kitaptan:
“Parçacýklarý görebiliriz, dalgalarý da görebiliriz, fakat bunlarýn hiçbirinin birincil veya kalýcý olmadýðýný biliriz. Kuantum gerçekliði eriþilmez bir dalga/parçacýk ikiliðini kapsar, ve dalgalarla parçacýklar birbirine dönüþebilir. Yüksek enerjilerde, bir parçacýk bir baþkasýna dönüþebilir. Algýlanan varlýk düzeyinde, her þey bir çeþit geçiciliðe sahiptir.
Geçici gerçekliklerin bu kozmik dansýný anlamlý kýlmak için, fizikçiler onun ardýnda yatan þeyi anlamak zorundaydýlar. Eðer parçacýklar ve dalgalar yalnýzca tezahürler ise onlar neyin tezahürleridir? Bu soruya cevap aramak kuantum alan teoremini doðurmuþtur. Bu teoreme göre, mevcut olan her þey, görüp ölçebildiðimiz tüm dalgalar ve parçacýklar, sözlük anlamýyla mev-cut-turlar veya fizikçilerin vakum diye adlandýrdýðý temel bir potansiyel denizinden “meydana gelirler”. Dalgalar ve parçacýklar (ve insanlar!), týpký denizde kabaran dalgalar gibi, temel vakumdan “dalgalanýrlar” ya da “meydana gelirler”.
Fizikçileri vakuma benzer bir þey aramaya iten ilk güdü, izafiyet teoremine karþýlýk olarak ortaya çýkmýþtý. Einstein, bir zamanlarýn meþhur esirinin var olmadýðýný kanýtlamýþtý. Evren jöleye benzer maddî yapýda bir þeyle dolu deðildir. Bu durumda, ýþýk bir dalga olabildiði için o neyin üzerinde veya içinde dalgalanmaktadýr? Parçacýk fiziðinin sonraki keþifleri buna benzer bir soruyu gündeme getirmiþti. Parçacýklar geliþigüzel bir þekilde ortaya çýkýp kaybolduklarý için, onlar neyden ortaya çýkmakta ve nereye gitmektedirler?
Parçacýk fiziðinde yapýlan deneyler, “hiçbir yerden” gelip yine oraya giden mevcut parçacýklarýn sanki onlarýn üzerinde etkili olan bir þey varmýþ gibi, tahmin edilen yollarýndan az miktarda saptýðýný veya uzaklaþtýðýný göstermiþti. Kuantum alan teoreminin geniþçe açýmlanmýþ matematiksel çerçevesi, bu etkileri, her þeyi kuþatan, temel potansiyel alana, vakuma atfetmiþti. Görünmeyen ve doðrudan ölçülemeyen vakum varlýðýn yüzeyinde ince bir itim uygulamaktadýr, týpký kendisine dalan varlýklarý iten su gibi. (Kuantum alan teoreminde bu Casimir etkisi olarak bilinir.) Adeta yüzeydeki tüm varlýkla çabucak kaybolan gerçekliðin çok ince bir temeliyle sürekli etkileþim içindedir. Bu temel gerçeklik, vakum, maddî, jöleye benzer esirin yerini almýþtýr. Evren vakumla “dolu” deðildir. Doðrusu evrenin, onun “üzerine yazýlmýþ” veya ondan meydana çýkmaktadýr.”
Kuantum vakumu ve ‘matrix-döl yataðý’ gibi telakkilerin temelinde ilahî dinlerdeki evrenin üzerinde olduðu veya maddenin özünde bulunduðu söylenen ‘esir maddesi’ vardýr. Esir maddesi bir yaratýcý telakkisine yol verdiði için resmi literatür tarafýndan Michelson-Morley deneyindeki baþarýsýzlýk gerekçe gösterilerek þiddetle reddedilir.
Michelson-Morley’in 1887’de esir maddesini ispatlamak için ýþýk ve optik bir düzenek kullanarak bir deney yapmýþlardýr, fakat ýþýk üzerinde herhangi bir ‘esir maddesinin’ etkisini gözlemleyememiþlerdir. Deneye baþlarken peþin kabul edilen Batýdaki hatalý esir tanýmý ve deney aparatýnýn esir maddesine uygunsuzluðu göz önüne alýndýðýnda Michelson-Morley’in tecrübelerinin yanlýþ olduðu görülür. Öbür taraftan deneydeki bu baþarýsýzlýk ‘esir maddesinin’ yokluðu þeklinde okunamaz. Zira bilimsel metodolojide bir deney aparatýyla bir þeyin varlýðýný veya varolan bir þeyin bir özelliðini gözlemleyemiyorsanýz bu o þeyin veya o özelliðin olmadýðý anlamýna gelmez; en fazla “bu deney aparatýyla bu varlýk veya özellik gözlemlenemiyor” denilebilir.
Kaos ve Kelebek
Kaos düzen, lineerlik (doðrusallýk), basitlik ve tahmin edilebilirliðin bozulmasý demektir. Kaos teorisinin yaþý aþaðý yukarý kuantum teorisiyle eþtir fakat kuantum teorisinin þaþýrtýcý bulgularý kaos teorisini gölgede býrakmýþtýr. Bu teoride kuantumdaki gibi indeterminist (sebep-sonuç iliþkisinin yokluðu) olmasa da, sistemin ve neticelerin ilk girdilere baðlýlýðý yok denecek kadar azdýr. Kaotik sistemlerde bir süre için düzenli ve tahmin sýnýrlarý içinde ilerleyen gidiþat bir deðerden sonra tamamen hesaplanamaz bir hale geçer; düzenli yükselirken ve bir noktadan sonra türbülansa girip geliþigüzel kývrýlmaya baþlayan sigara dumaný gibi...
Kuantum fiziðinin nasýl kedisi varsa, kaos’un da kelebeði vardýr. ‘Kelebek etkisi’ne göre Çin’de bir kelebeðin kanat çýrpýþý Kansas’da ertesi günün hava durumunu etkileyebilir. Eski fizikteki girdiler ve çýktýlar arasýndaki uygunluk zorunluluðu kaos fiziði ile tarihe karýþmýþtýr; çok küçük girdiler kendi üstüne katlanýp birikerek beklenmeyen büyük sonuçlara sebep olabilir.
Kaos teorisi altýnda incelenen ve çok karmaþýk ve geliþigüzel gibi görünen bazý sistemler de ufak deðiþikliklerle bir forma girebilir. Düzen ve düzensizlik yine bizim þuurumuza ait bir tasniftir.
Sosyal hayattaki insan kitlelerinin öngörülemez/tahmin edilemez hareketleri ile kaos teorisi arasýnda metaforik baðlar kurulabilir. Öbür taraftan, sosyolojik hadiseler fizikteki kaos teorisiyle açýklanamaz. Fizikte kaos teorisi bulunmamýþ hatta hiç olmamýþ olsa bile insan kitlelerin kaotik hareketi sosyoloji ilmi içinde doðrusuyla/yanlýþýyla ayrý bir veridir. Benzer olarak Batý, Doðu’nun bin yýllardýr sahip olduðu hikmetleri ancak kendi mantýk ve teknik buluþlarý içinde benzerlerini gördükçe keþfedebilmekte ve kabul edilmektedir.